Azadliq.az
Azərbaycan Xəbərləri



Azadliq » Xeberler» Xeber

Qulu Meherremli: “Yeni sozlukde menasiz qurama leksik tullantilara rast gelmezsiniz”

Qulu Məhərrəmli: “Yeni sözlükdə mənasız qurama leksik tullantılara rast gəlməzsiniz”

22/01/2018

15:30


22 Yanvar, 2018  15:26 xeber – “Azərbaycan dilinin işlək orfoqrafiya sözlüyü”nün redaksiya heyətinin üzvü, filologiya üzrə elmlər doktoru, professor Qulu Məhərrəmli “Azərbaycan dilinin işlək orfoqrafiya sözlüyü” haqqında” adlı məqalə yazıb.
“Report” həmin məqaləni təqdim edir:
Hazırda orfoqrafiya qaydaları ilə bağlı davam edən qızğın müzakirələr bir daha sübut edir ki, milli varlığın ifadəsi olan dil mövzusu çox həssasdır. Ona görə də bu sahə ilə bağlı hər hansı fundamental vəsait çap edəndə hədsiz diqqətli və məsuliyyətli olmaq lazım gəlir ki, çəkilən əziyyət hədər getməsin.
Bugün Azərbaycan dili işləklik mənasında olduqca qaynar və mürəkkəb mərhələsini yaşayır. Proseslər o qədər sürətli gedir ki, bəzi hallarda elmi çərçivə və dil nəzəriyyəsi fərqli dil situasiyalarını qiymətləndirib, qaydalaşdıraraq ifadə etməkdə çətinlik çəkir. Ona görə də indi ana dilinə xidmət edə biləcək, istifadə zamanı dil daşıyıcılarının karına gələcək praktik əhəmiyyəti olan hər hansı elmi araşdırma, lüğət, dərs vəsaiti çox qiymətlidir. Bu baxımdan yaxınlarda işıq üzü görmüş və daha çox vətəndaş təşəbbüsünün bəhrəsi olan “Azərbaycan dilinin işlək orfoqrafiya sözlüyü”nü (Bakı, Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti yanında Tərcümə Mərkəzi, 2017; Tərtibçi Afaq Məsud, redaktoru Nizami Cəfərov) qiymətli nəşr kimi qiymətləndirmək olar. Düzdür, bizdə əvvəllər məktəblilər üçün ayrıca və yığcam orfoqrafiya lüğətləri çap edilib, amma geniş oxucu auditoriyası üçün işlək sözlük ölkəmizin nəşriyyat təcrübəsində ilk hadisədir.
İlk dəfədir ki, ölkənin bir nüfuzlu yaradıcı qurumu uğursuz hesab etdiyi orfoqrafiya lügətini tənqid etməklə kifayətlənmir, həm də qüvvədə olan mövcud dil qaydalarına istinadla ana dilinin işlək sözlüyünü hazırlayıb təqdim edir. Yəni Tərcümə Mərkəzi bu nəşrlə buddizmdə deyildiyi kimi, qaranlığı söyməkdəndirsə, oraya bir şam yandırıb qoymaq prinsipini əsas tutduğunu göstərir. Əminəm ki, bu şamın işığı təkcə Azərbaycan dilinin söz mənzərəsini aydınlatmır, həm də orfoqrafiya sözlüyünə yanaşmada leksik qırıntılar hesabına lüğətdə kəmiyyət amilini şişirtmək kimi yanlış təsəvvürləri dəyişir.
* * *
Son 2-3 ildə elmi-mədəni həyatımızın gündəliyində ən çox müzakirə edilən, məclis və toplantılarda haqqında danışılan, mediada barəsində ən çox yazılan mövzu orfoqrafiya problemidir. Bunun bir səbəbi müstəqillik dövründə ana dilimizin statusundan irəli gələn işləkliyin artması, ikincisi bu işləkliklə bağlı ortaya çıxan dil-nitq mübahisələri, üçüncüsü isə, bu mübahisələri həll etməli olan düzgün yazı qaydalarının – orfoqrafiya lüğətinin dinamik dil proseslərindən nisbətən geri qalmasıdır. Bəzən həmin lüğətlərdə bu və ya başqa formada diqqəti dərhal cəlb edən aşkar qüsurların olması həmin müzakirələri bir az da qızışdırır. Bu mənada elmi ictimaiyyətin sərt tənqidləri ilə üzləşmiş “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”nin (Bakı, Şərq-Qərb, 2013) sonuncu – 6-cı nəşri dilçilik elmimizin bugünü ilə yanaşı, ana dilimizin yazı qaydaları və leksik fondu barədə də ciddi düşünməyə əsas vermişdir.
Hər bir ölkədə, o cümlədən bizdə də orfoqrafiya lüğətinin hazırlanması və nəşri dövlət əhəmiyyətli məsələdir, çünki bu lüğət “dilin konstitusiyası”, onun güzgüsüdür. Burada hər şeyə məsuliyyətlə yanaşılmalı, hər söz və cümlə yüz ölçüb bir biçilməlidir. Təəssüf ki, sonuncu nəşrdə yol verilmiş bəzi nöqsanlar, xüsusən həcmin süni şəkildə şişirdilməsi, əvvəlki nəşrlə müqayisədə birdən-birə lüğətdə 30 mindən (?!) çox leksik vahidin peyda olması, həm də dil praktikası üçün yararlı olmayan minlərlə süni söz və sözcüyün burada yer alması haqlı etirazla qarşılanmışdır. Çünki süni söz artımı təkcə dilin leksik layını bulandırmır, həm də lüğətdən istifadənin özünü çətinləşdirir. Elə buna görə də Tərcümə Mərkəzi və qurumun dil məsələlərinə hədsiz həssas olan rəhbəri, yazıçı Afaq Məsud göstərilən nöqsanlardan xali, dil istifadəçisi üçün asan və çatımlı, funksional “İşlək sözlük” ideyasını irəli sürdü. Nəsimi adına Dilçilik institutuna da birgə əməkdaşlıq təklif olundu. Həmin elm ocağının əməkdaşlarının da iştirak etdiyi ilk toplantılarda sözlüyün tərtib prinsipləri və strukturu müəyyənləşdirildi, daha sonra lüğət üzərində çətin, əzablı və üzücü yaradıcı proses başlandı. İşin sonrakı mərhələsində nədənsə institutun alimləri müzakirədən geri çəkildi, lakin Afaq xanım Mərkəzin əməkdaşları ilə birlikdə prosesi inadla sonadək apardı.
* * *
“Azərbaycan dilinin işlək orfoqrafiya sözlüyü”, ilk növbədə klassik lüğətlərə xas olan ciddiliyi, elmi çəkisi və leksik vahidlərin seçilməsinin aydın prinsipi ilə diqqəti cəlb edir. Əvvəla, sonuncu orfoqrafiya lüğətindəki lazımı sözlərin axtarışına mane olan qurama və qüsurlu sözlər ixtisar edilib. Yəni əvvəlki lüğətdə gen-bol yer almış adamcığazlıq, adamoynatmaz, adiatımlı aerofotoşəkilcəkmə, ağacgəmirmə, arvadoğlu, asfaltsifət, ağızdanolma, bəstiqoyma, butulkaboğaz, buynuzaməxsus, cordanabənzərlər, cırrıtgetmə, cəmdəkyemə, çəngəlvarılıq, dodaqaltıazaylanma, donuzbala, çoşqabala, əndə-məndə, əngəbəngə, əsəbiyyəçi, fısafısetmə, fahişəolma, fisqü-ficurluq, gəzmələrdənolma, göbəkyazma, konfranszəng, lortçulökdodaq kimi mənasız qurama leksik tullantılara bu sözlükdə rast gəlməzsiniz.
İkincisi, həmin lüğətdə yer almış yüzlərlə lüzumsuz səs və həmin səsdən törəmələr ixtisar edilərək yalnız ayrılıqda məna kəsb edən cikkilti, şıqqıltı, tıqqıltı, gurultu, uğultu kimi sözlər saxlanılıb.
Üçüncüsü, ümumişlək səciyyəsi daşımayan, yalnız müxtəlif elmlər və ya peşələr üzrə mütəxssislərin dar ünsiyyət dairəsinə mənsub abaksial, abandon, abatment, aberrasiya, abilitasiya, abiogenez, abiotik, abisin, dagerrotip, dedveyt, demensiya, dzeren və s. kimi söz-terminlər də lüğətə daxil edilməyib. Amma müasir dövrdə terminologiyanın beynəlmiləlləşməsi nəticəsində meydana çıxmış atom, kreativ, diskret, modern, makro, mikro, media, stereo və s. kimi ümumişlək, populyar terminlər sözlükdə yer almışdır.
Dördüncüsü, əvvəlki (2013) orfoqrafiya lüğətlərində yazılışı səhv verilmiş sözlər düzgün yazılış qaydası ilə verilmişdir. Məsələn, spazma – spazm, xokkey – hokkey, çalal– cəlal, kollej – kollec, lal-cavahirat – ləl-cavahirat, nökərçi – nökər və s.
Beşincisi, Azərbaycan dilinin iltisaqi təbiətindən irəli gələn söz törəmələri lüğətə daxil edilməmişdir. Yəni “ağac” və “çıxmaq” kimi “sabit” sözlərdən törəyən “ağacaçıxan” (eləcə də damadırmaşan, dağaqalxan, divaraçıxan, gözdənitən və s.) tipli sözlər normal söz yox, sadəcə törəmə sayılmışdır. Feil kökünə artırılan şəkilçilər hesabına yaranmış sözlərə də eyni prinsiplə yanaşılmışdır. Buna görə də “silah” və “silahlanmaq”dan törəyən silahsızlaşdırılma, silahsızlaşdırılmaq, silahsızlaşdırılmış, silahsızlaşdırma, silahsızlaşdırmaq, silahsızlıq tipli sicilləmələr orfoqrafiya sözlüyünə daxil edilməmişdir.
İşlək sözlüyün bir məziyyəti də odur ki, sonuncu orfoqrafiya lüğətinin əsas qüsurlarını aradan qaldırmaqla yanaşı, buraya populyarlığı heç bir mübahisə doğurmayan adət-ənənə, akkreditə, aktuallıq, aqressiv, aqressiya, alabəzək, alatoran, anestezioloq, antiterror, aydın, bloger, buzlaşma, cümləbəcümlə, deşifrə, dəmiryolu, dəst-xətt, əhd-peyman, əhval-ruhiyyə, əlkimyagər, əyarlama, filmoqrafiya, gedişat, gödəkçə, gündöyən, güvən, güvənli, həmmüəllif, hissiyyatlı, hürkmək, xoreoqraf, ilginc, qamçı, qaraçuxa, qaragüruh, qavram, moratori, multikulturalizm, nəmər, ödəyici, önəm, publika, sağın, salat, seysmoloq, sərdabə, soyqırım, südçörəyi, sürreal, uca, yayımlama, yayınlanma və s. bu kimi yüzlərlə yeni söz əlavə etmişdir.
Müasir texnologiya, sosial-mədəni, siyasi, idman və s. sahələrdə işləklik qazanmış yeni söz və terminlər də “İşlək sözlük”də öz əksini tapmışdır. Moratori, multikulturalizm, antiterror, anestezioloq, aqressiv, aqressivlik, aqressiya, antiterror, publik,publika, filmoqrafiya,etno-caz, gid,prelüdiya,piar, pilates, pin-kod, amilitud, ambulator, avroviziya, islamiada,, islamofobiya və s.sözlər bu qəbildəndir.
Sözlükdə oxşar və yaxın köklü sözlərin dürüst anlanması, dəyişik salınmaması və düzgün tətbiq edilməsi məqsədi ilə zəruri hallarda mötərizədə hansı sahəyə aid olmasının göstərilməsini də müsbət cəhət hesab etmək olar. Məsələn, qulam (qul) – qulan (dayça), abses (tibb) – absis (riyaz.), amplua (teatr) – ampul (dərman şüşəsi), sumax (xalça) – sumaq (bitki) və s. Tarixə aid olan bəzi leksik vahidlərin, qədim qəbilə, sülalə, dövlət və tayfa adlarının də bu formada təqdimatı, əsasən özünü doğruldur. Məsələn: sarmat(lar) (tayfa), sasani(lər) (dövlət), avşar(lar) (tayfa), bayandur(lar) (sülalə) və s.
“Azərbaycan dilinin işlək orfoqrafiya sözlüyü” ilk təcrübə olduğu üçün gələcəkdə faydalı ola biləcəyini nəzərə alıb bəzi qeydlərimi də demək istərdim. İlk növbədə belə sözlüklərdə dilin qüvvədə olan “Orfoqrafiya qaydaları”nı verməyin vacibliyini qeyd edərim. İkincisi, sözlükdə qrammatik formaların yazılışında vahidlik prinsipi gözlənilsə də bir neçə yerdə “varı” şəkilçisinin “vari”formasına da rast gəlinir. Qaydaya görə “varı” bir cür yazılan şəkilçidir və ahəng qanununa tabe olmur. Üçüncüsü, dildə geniş işlənməyən bir sıra yeni leksik vahidlərin sözlüyə daxil edilməsi mübahisəlidir. Düzdür, bunların eksperimental səciyyə daşıması və söz yaradıcılığı texnikası baxımından faydalı olacağını güman etmək olar. Amma bütün hallarda sözlər həssaslıqla seçilməlidir.
Əlbəttə, işlək lüğətə girış sözü yazmış görkəmli alim, akademik Nizami Cəfərovun qeyd etdiyi kimi, orfoqrafiya sözlüyünə hansı sözlərin daxil edilib- edilməməsi nə qədər mühüm məsələ olsa da, “sözlüyün əsas missiyası mümkün qədər mükəmməl orfoqrafiya qaydalarına (prinsiplərinə) əsaslanmaqla sözün düzgün yazılışını təsbit etməkdən ibarətdir”. Bu mənada böyük yazıçımız Afaq Məsudun təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə Tərcümə Mərkəzində hazırlanmış “İşlək sözlük” ana dilimizin yazı qaydalarını təsbit etmək, lüğət fondumuzun zənginliyini və duruluğunu ifadə etmək, dil istifadəçilərinin karına gəlmək baxımından çox qiymətli əsərdir. Bu addm, həm də ana dilinə təmənnasız xidmət nümunəsidir.

mənbə :
Report.az




Şərh yazılmayıb.

Sorry, comments for this entry are closed at this time.










MARAQLI
Pulsuz Oyunlar
Azadliq.az - Android

Kitab sifarisi
На сегодняшний день самая высокая неофициальная заработная плата в Азербайджане составляет около 10 тысяч манатов. Ее получают высокопоставленные чиновники медицинской и IT-сфер,» заявил Echo.az председатель Центра исследований устойчивого развития Нариман Агаев. По его словам, самая высокая официальная зарплата составляет 2250 манатов, ее получают депутаты Милли меджлиса Азербайджана. «Самая низкая неофициальная зарплата сегодня равна 150 манатам, а официальная — 116», — отметил он. По его словам, сегодня в Азербайджане 20% граждан имеют «черную» зарплату. При этом 9% получают часть зарплаты на руки, то есть по ведомостям, вторую — в «конвертах». И около 70% получают «белую» заработную плату. Как сообщает Report, инцидент зарегистрирован на территории Сабаильского района. Согласно информации, в известном клубе Z club на улице Ахмеда Джавада житель Баку Муслюмов Камран Мамед оглу 1994 года рождения был ранен ножом неизвестным. Раненый был доставлен в Городскую клиническую больницу №1. Врачи оценивают его состояние как среднетяжелое. «Однако не стоит забывать о тех, кто задействован в развитии теневой экономики, есть множество незарегистрированных предпринимателей, многие работают на дому или по найму, безусловно, большая их часть нигде не числится. Я считаю, что улучшить ситуацию позволит лишь политическая воля правительства», — сказал он. В настоящее время в Азербайджане идут серьезные социально-экономические и политические процессы. Время от времени также появляется тревожная информация об опасности террора в Азербайджане. В тоже время, вокруг карабахского вопроса протекают сложные процессы. Кроме того, уже 18 дней Армения не возвращает тело нашего шехида, а по делу МНБ продолжается судебный процесс. Бывший заместитель министра национальной безопасности, председатель Партии свободных демократов Сульхаддин Акпер дал свою оценку всех этих вопросов, находящихся на повестке дня страны. Администрация действующего американского лидера Барака Обамы увязывала снятие ограничительных мер против России с полным выполнением минских договоренностей. Вступающий в пятницу на высший государственный пост Трамп в интервью Times и Bild предложил отойти от провозглашенного своим предшественником принципа. В Москве инициативу избранного американского президента восприняли весьма сдержанно. Песков отметил, что антироссийские санкции — это не вопрос российской повестки дня как во внутреннем плане, так и в плане общения с зарубежными партнерами. На вопрос о том, не меняет. Трамп рассказал о своем видении внешней политики В Совете Федерации пояснили: для России отмена санкций не является самоцелью, ради которой надо чем-то жертвовать, тем более в сфере безопасности. Председатель комитета верхней палаты парламента по международным делам Константин Косачев призвал не спешить "придавать словам избранного президента США Дональда Трампа о некоем возможном "размене" ядерного разоружения на отмену санкций статус официального предложения". Сенатор напомнил, что все это было сказано в интервью как размышление, как вариант. По его мнению, Трамп должен внимательно изучить причины, по которым существенное разоружение в этой сфере так и не стало реальностью. "Если отбросить демагогические ("агрессивность и реваншизм России"), то будет очевидным, что одно из главных препятствий — реализация планов глобальной ПРО США, а также последовательные американские попытки обеспечить себе односторонние превосходство по другим направлениям — развитие инфраструктуры НАТО, обычные вооружения, высокоточное оружие, беспилотники, милитаризация космоса", — уверен парламентарий. В Баку доставлен надгробный памятник азербайджанскому «вору в законе» Ровшану Ленкоранскому, убитому в Стамбуле. Как передает памятник был изготовлен в Индии, затем доставлен в Турцию, а оттуда в Азербайджан. Высота памятника составляет 5 метров. Отмечается, что в настоящее время памятник находится в одном из цехов по изготовлению надгробных камней в Бинагадинском районе, где проводятся завершающие работы. Отмечается, что основная часть памятника изготовлена в Индии по заказу брата Ровшана – Намика Джаниева. РИА Новости Положительное сальдо внешнеторгового баланса РФ в ноябре 2016 года выросло на 2,2% по сравнению с аналогичным периодом 2015 года и составило 9,137 миллиарда долларов, свидетельствуют материалы Банка России. ФТС сообщила о сокращении профицита торгового баланса России в 2016 году За 11 месяцев 2016 года показатель составил 78,585 миллиарда долларов, снизившись в 1,7 раза со 137,205 миллиарда долларов за аналогичный период предыдущего года. Египет согласился принять специалистов из 22-27 января, планируется урегулировать ситуацию с периодически возникающими претензиями египетской стороны к безопасности мяса птицы из РФ, сообщает Россельхознадзор. Право экспорта мяса и птицы в Египет получили 12 российских компаний Телефонные переговоры между представителями Россельхознадзора и ветеринарной службы Египта состоялись 12 января, на них обсуждались сроки посещения Египта российскими специалистами для ознакомления с методикой работы ветеринарных аналитических лабораторий и согласования методик отбора и анализа проб мяса. "Египетская сторона предварительно согласилась принять российскую делегацию в период с 22 по 27 января 2017 года и в ближайшие дни прислать официальное приглашение. Инициатива Россельхознадзора должна положить конец периодически возникающим претензиям надзорных ведомств Египта к безопасности мяса птицы, экспортируемому из России", — говорится в сообщении. Ранее Минсельхоз РФ сообщал, что Россия заинтересована в увеличении поставок в Египет зерновых и продуктов их переработки, мяса птицы, говядины и растительных масел, а также готова увеличить импорт овощей и фруктов из Египта. По информации издания, один из членов экипажа предложил 22-летней Глисон, находящейся на 18-й неделе беременности, багет с беконом. Девушка съела бутерброд. Это заметил еще один член экипажа, который сообщил об инциденте руководству фирмы. В итоге было назначено служебное расследование и слушания по делу о краже сэндвича. Как оказалось, девушка нарушила внутренний регламент авиакомпании, так как не попросила у коллеги чек, подтверждающий, что бутерброд, которым он ее угостил, был оплачен. Теперь она намерена обжаловать решение руководства. Подростка с диагнозом «бешенство» госпитализировали в отделение реанимации пермской больницы в конце ноября. Мальчик мог заразиться после того, как его поцарапала или укусила домашняя кошка. Напомним, в начале декабря в посёлке Бымок объявили карантин. Вскоре после госпитализации подростка здесь от бешенства умерли три собаки. Карантин продлится два месяца. Искать девушку родители начали 29 декабря. На следующий день тело погибшей было обнаружено, сообщает "Интерфакс". Следователи следственного управления Следственного комитета России по Удмуртии начали проверку по факту ее гибели. По предварительным выводам судебно-медицинской экспертизы, причиной смерти школьницы стало переохлаждение. Никаких телесных повреждения на теле погибшей нет. Кроме того, Трамп намерен заставить фармацевтические компании вести переговоры непосредственно с Medicare (программа страхования для населения старшего возраста - от 65 лет) и Medicaid (программа помощи лицам, имеющим доход ниже официальной черты бедности), а также снизить цены, поскольку эти компании лишатся привычной для них политической поддержки. Трамп не раскрыл никаких подробностей того, как он выполнит задачу по корректировке программы, поскольку ожидает одобрения мер со стороны кандидата на пост советника по здравоохранению Тома Прайса. Интервью Трампа изданию The Washington Post вышло после того, как конгресс принял первые меры по отказу от закона по реформе здравоохранения, который был ключевым в ходе президентства Барака Обамы. Теперь обе палаты американского парламента будут работать над деталями отмены и реформы закона о доступном медицинском страховании. Тем не менее после почти семи лет обещаний отменить Obamacare республиканцы столкнулись с некоторым трудностями в реализации своих намерений. Некоторые представители парламента даже думают о том, чтобы повременить с отменой программы, до тех пор пока не будет обнародован план по ее замене. "Чтобы увеличить выплаты богатым акционерам, крупные корпорации уклоняются от налогов, сокращают зарплаты работников и закупочные цены... Уклонение корпораций от налогов обходится беднейшим странам как минимум​​ в $100 млрд в год. Этого хватило бы, чтобы дать образование 124 млн детей, которые не ходят сейчас в школу, и вложить в здравоохранение достаточно средств, чтобы предотвратить смерть по крайней мере 6 млн детей каждый год", - сообщила организация. 16:08 (сегодня) 2 70 Найден «черный ящик» разбившегося под Бишкеком грузового самолета Как сообщают СМИ, врачи боролись за жизнь подростка, но не сумели его спасти. Мальчик умер во второй половине декабря. Все материалы сюжета Крушение грузового самолета в Киргизии Поиски второго бортового самописца продолжаются В станицу Павлодольскую в Северной Осетии немецкие поисковики приехали летом 2016 года, чтобы разыскивать своих павших солдат. Ориентировались иностранцы по картам Вермахта, где были отмечены 160 могил немцев. Рядом с одной из них поисковики и обнаружили останки советского капитана – на карте было обозначено и место захоронения красноармейца. Как отмечают историки, это нонсенс – когда противника хоронят вместе с погибшими из своих войск. То, что этот воин – советский, немцы поняли по звезде с фуражки, пуговицам, последнему патрону пистолета и шомполу для чистки оружия. Уже позже поисковики нашли в своих военных архивах донесение немецкого командования о том, что их солдаты с почестями похоронили капитана Красной армии. Один из бортовых самописцов грузового самолета Boeing-747-400, разбившегося в Киргизии, найден на месте происшествия, передает Интерфакс. Авиакатастрофа в Киргизии. Справка «На месте происшествия найден один из самописцев разбившегося самолета. Поиски второго черного ящика продолжаются», - рассказал на пресс-конференции премьер-министра Киргизии Чынгыз Эсенгулов. Ранее стало известно Межгосударственный авиационный комитет намерен сформировать комиссию по расследованию происшествия после того, как получит запрос от властей Киргизии.

Copyright © 2018. AZADLIQ – Xəbər – Azadliq – Xeber – Xeberler · Bütün hüquqları qorunur.
Copyright © 2016. AZADLIQ – Xəbər – Azadliq – Xeber – Xeberler · Bütün hüquqları qorunur.
- Sitemap - azadliq musavat manat son xeberler Son Xeberler - Son Xəbərlər xeberler xəbərlər azadliq qezeti azadliq qəzeti oyunlar oyun oyna oyunlar ən son xəbər, son xeberler, son xeber, xeber, azerbaycan xeberleri,azadliq qazeti info website