Azadliq.az
Azərbaycan Xəbərləri



Azadliq » Xeberler» Xeber

Çingiz xanın nesli, Şemkirdeki tatarlar, sirli dağdağan ağacı – ƏYALƏTDƏ KİM, VAR KİM YOX

Çingiz xanın nəsli, Şəmkirdəki tatarlar, sirli dağdağan ağacı - ƏYALƏTDƏ KİM, VAR KİM YOX

24/09/2015

14:04


24.09.2015 / 14:02 xeber –

 

Tatar kəndi. Bu kənd bizim qonşu kənd sayılır. Amma ərazicə Şəmkirə aiddir. Bizim kəndlə müqayisədə daha çox dağətəyi sayılır. Tatar Sınaqlı dağının ətəklərinə səpələnib. Aramızda böyük Zəyəm çayı yatağı var.

Dağdağan Ocağı da Tatar kəndinin bizim tərəfdən başlayan ayaq hissəsindədi.

Elə uşaqlıqdan da yadımdadı ki, Dağdağan ocağı bizim kənd sakinlərinin inanc yeridi. Bölgəmizin inanclı insanları  arzu və istəklərini həmişə bu ocaqdan diləyiblər. Ocaq iki qocaman dağdağan ağacını əhatələmiş qədim, çox primitiv tikilidən ibarətdi.

Ağacdan dilək diləməyin qaydası isə  belədi: Ocağın içərisinə sağ tərəfdən girib ağacların başına üç dəfə dolandıqdan sonra sol tərəfdən arxa-arxaya çıxırsan. İçəridə olan müddətdə ürəyində dilək tutur, əvəzində isə ağaclara nəsə vəd edirsən.

Adətən, niyyət edən adamlar, bir qayda olaraq, arzusu yerinə yetən zaman kasıblara əl tutmaq, imkansıza paltar hədiyyə eləmək, ocaq başında acları doydurmaq kimi vədlər edirlər. Niyyət edən adam içəridə ağaclarla tək qalmalıdı, fikrini gizli saxlamalıdı.

Həmişə Dağdağan ağaclarının budaqlarını müxtəlif bağlarla dolu görmüşəm. İndi də belə idi, budaqlarda müxtəlif parçalardan niyyət düyünləri vardı.

Dağdağan ocağının tarixini dəqiqliyi ilə bilən yoxdu. Bu ağacları dağların ətəyinə kim əkib, görəsən?  Bəlkə elə təbiətin işidi, ağacların özü burada baş qaldırıb? Bəs, görəsən, ağacların əhatəsindəki hörgünü kim tikib?

Bu sualları uşaq olanda ilk dəfə nənəmə vermişdim. Yadımdadı, bizi ocağa bu ağacların möcüzəsinə inanan nənəm aparardı. Nənəm həyata keçirtmək istədiyi arzusunu həmişə ocaqdan diləyərdi. Bizimlə kəndin ən kasıb uşaqlarını yığıb ocağa gətirər, başındakı şalının bir ucunu kürəyinə ataraq üfürə-üfürə ocaq qalayar, gətirdiyi yeməkləri qızdırıb bizi çəmənliyə sərdiyi süfrəyə dəvət eləyərdi. Biz də dümsükləşə-dümsükləşə dairəvi salınmış süfrə ətrafında oturar, açıq dağ havasında iştahla yeməyə girişərdik.

Sonralar anladım ki, deməli, nənəmin hansısa arzusunun həyata keçməyində biz həmişə iştirak eləmişik.

Ocağın tarixindən, ağacların kim tərəfindən əkilməsindən nənəm heç nə bilmirdi. Nənəm deyirdi, mən gözümü açandan ocağı beləcə görmüşəm. Məndən böyüklər də buraya dilək diləməyə gələrdilər.

Nənəm təbiətən heyvanlara və ağaclara rəhimli bir insan idi. Ac it-pişikləri doyurar, mal-qaranı əzizləyər, puçurlamış, çiçək açmış ağac budağını kəsməyə qoymazdı.    

Sonralar orta məktəbin yuxarı siniflərində oxuyarkən Dağdağan ocağı haqda tarix müəllimimizdən soruşmuşdum. Teymur müəllimin dediyinə görə, dağdağan ocağının sirri “Tatar kəndi” toponimindədi. Ocağın tarixi ilə maraqlandığıma görə, bir dəfə mərhum müəllimimiz məni təkliyə çəkib söhbətə başladı:

– Oğlum, görürəm, səni bölgənin tarixi maraqlandırır. Dağdağan ocağının tarixindən danışmaq üçün gərək çox uzaqdan başlayım.

 Çingiz xan haqda tarixi mübahisələr var, görəsən o, monqol olub, ya tatar?

Başçıları Ta-Ta, yaxud Tatan adlanan türklər 5-ci əsrlərdə Mancuriyada, Şimali-Şərqi Monqolustanda, eləcə də Şimali Çində yaşayıb hökmranlıq edirdilər. Müxtəlif tayfaları birləşdirdiyinə görə, sonralar həmin tayfaları başçı Tatanın adı ilə “tatar” adlandırdılar. Çingiz xanın ordusunun təxminən 90 faizi tatar adlanan türklərdən ibarət idi. Odur ki, ordunun əsas dili də türk dili idi. Türk dilindəki hərbi əmrlər çox qısa və çevikdi.
İndi gələk Çingiz xanın millətinə. Çingiz xan monqol Esuqey Bahadırın oğlu idi. Həyat yoldaşı Oelun Əkə Çingiz xana hamilə olarkən 1152-ci ildə Esuqey Bahadır tatarların başçısı Temuçin Eqe ilə döyüş aparır və Temuçini məğlub edir. Bu qələbəsini öz həyatında əbədiləşdirmək üçün həmin ildə doğulan oğluna məğlub etdiyi türk sərkərdəsi Temuçinin adını qoyur. Yəni, Çingizin əsl adı Temuçin olsa da, o, monqol əsillidi. Esuqeyin bu qələbəsindən sonra tatarlar da onun qoşununa daxil olur.

 

Mən səbirsizlik edib ondan yenə soruşdum:

 

– Müəllim, bu tarixin Tatar kəndinə bir aidiyatı varmı?

 

– Deyəcəm. Atasından sonra Çingiz xan yenidən qoşun yığır, bütün Asiyanı və Avropanın əsas ərazilərini fəth edir. Lakin Çingiz Xan öldükdən sonra imperiyası parçalanaraq öz oğlanları arasında bölünür. 13-cü əsrin 40-cı illərində Çingizin nəvəsi Batı Xan Qızıl Orda adlı nəhəng Monqol-Tatar dövləti qurur.

Qızıl Orda dövlətinə Qərbi Sibir, Volqaboyu, Krım, Həştərxan və sair ərazilər daxil idi. 15-ci əsrin ortalarından Qızıl Orda dövləti dağılmağa başladı və ərazisi kiçilsə də yenidən dörd türk dövləti meydana gəldi. Bu dövlətlər tarixdə Qazan, Krım, Həştərxan və Sibir xanlıqları adı altında 300 il mövcud oldular. Və nəhayət, ruslar 16-cı əsrdən başlayaraq bu xanlıqları məğlub edərək özünə tabe etdirdi.

İndi gələk bizim bu Tatar kəndinə. Tatar kəndinin əhalisi həmin tarixdən qalma insanlardı. Çünki Çingiz xan yürüş etdiyi bölgələrə ellikcə gedər, zəbt etdiyi ərazilərdə arabalarda gətirdiyi ailələri yerləşdirərdi.

 

– Demək, Tatarda yaşayanlar Çingiz xanın qoşununun adamlarıdı?

 

 

– Bunu dəqiqliyi ilə deyə bilmərəm, çünki bu əhali bayaq söylədiyim xanlıqlar məğlub olduqdan sonra da bu ərazilərə köç edə bilərdi. Yəni, onlar sonradan Qazandan, Krımdan, Həştərxandan da gələ bilərdilər. Lakin Dağdağan ocağı, yəni Ağac kultunun yaşaması onu göstərir ki, Tatar kəndinin əhalisi artıq islama qədərki dövrlərdən burada məskunlaşıblarmış. Həm də orada yaşayanların fizionomiyası və məişəti xeyli fərqlidi.          

– Demək, Dağdağan ocağı Ağac kultunun yadigarıdı?

 

– Bəli. Qədim türklər hələ bütün fövqəlqüvvələri özündə birləşdirən Göy Tanrıya tapınmazdan əvvəl ayrı-ayrı təbiət görüntüsünə tapınmışlar. Təbiətin bir parçası olan dağlardan, ağacdan, ildırımdan, hətta heyvanlardan belə dilək diləyib, onları özləri üçün toxunulmaz ediblər. Yəni türkün tarixində At kultu, Canavar kultu da çox parlaqdı. Bildiyim qədər, Ağac kultu müharibələr dövründə daha çox qabarıb. Sevdiyi oğlanı müharibəyə yola salan gənc qadın öz sevgilisi ilə müqəddəs bildikləri ağacın yanında vidalaşardılar. Sevdiyi kişinin sağ-salamat qayıtmasını ağacın gücündən diləyən qadın, bunun üçün ağaca xoş niyyətlər vəd edər, bir növ  müqavilə kimi öz saçından kəsib budağa bağlayardı. Sevdiyi insan sağ-salamat geri dönərdisə, həmin ağacın başına yığılıb şənlənər, vəd etdiyi törəni həyata keçirdər, kasıblara, imkansızlara yardımlar edər, əhdin başa çatması kimi ağacı öpərək bağladığı saçı budaqdan açardı.

 

– Maraqlıdı, bəs ocaqdakı dağdağan ağaclarının arasında qəbirüstü kimi daş qalaqları haradandı?

 

– Orda heç bir qəbir yoxdu! Birincisi, tarix boyu qəbirlər üçün qəbirstanlar mövcud olub. İkincisi də, fikir versən görərsən, dağdağanların arasında qalaqlanmış o daşlar ocağın öz hörgüsündən sökülmüş daşlardı.

 

 

– Müəllim, bəs, bunu kimlər edib?

 

– Ölkədə islamın gücləndiyi cahiliyə dövründə dindarlar türklərin ocaqlarını pirlərə döndərmiş, tapındıqları təbiəti qəbirləşdirmişdilər. İslamçılar ərəb qəbirlərini müqəddəs saydıqlarına görə, belə yerlərdə də süni qəbirlər dikəltmişlər. Bizdə Sınaqlı dağında “Haça Qaya” deyilən yer var, ora da qədim türklərin tapındıqları yerdi. Bu abidə bizə dağ kultundan bir yadigardı. Lakin sonralar hər yanda şayiələr yayıldı ki, guya o nəhəng qayanı imam Əli öz qılıncı ilə ikiyə bölüb. Qılıncla bir nəhəng dağı iki yerə necə bölmək olar? Bu xurafata inananlar bu gün də var. Altaylarda, Sibirdə, şamançılarda ağac kultu bu gün də yaşayır. Dilək dilənən ağaclar, adətən, bəzəkli görünür, çünki budağına hərə bir şey bağlayır. Yeni il şənliyində sibirlilərin yolka ağacını bəzəməsi də Ağac kultunun nişanələrindəndi.

 

– Müəllim, doğrusu, o ocağa gedəndə mən də bir daxili rahatlıq tapıram.

 

 

– Biz türkük, istər-istəməz adamda qan yaddaşı oyanır. Sənin nənən Tomaxlı tayfasındandı. Özü də sovet hökumətinin repressiyaları və planlaşdırmalarına qədər baban Mahmudun torpaqları Dağdağan ocağına qədər uzanırdı.
Bildiyim qədər, sizin nəsil də Çingiz xandan qalmadı. Qədimdə iri döyüş təbillərini döymək üçün əyri əl ağacları olarmış, ona tomax deyirlərmiş. Həmin döyüş təbillərini o tomaxlarla çalanlara “tomaxlı” deyirlərmiş. Hücumdan qabaq ruh yüksəkliyi yaratmaq üçün Çingiz xanın nizami ordusunun qarşısında musiqi çalınar, şamanlar oynayarmış. Yəni, müasir hərbi marşların əsasını da Çingiz xan qoyub…

 

Dağdağan ocağında olarkən nənəmi andım və Teymur müəllimin bir vaxtlar mənə söylədiyi bu tarixçəni yaddaşımın dərinliklərindən birtəhər üzə çıxarası oldum…  

mənbə :
lent.az




Şərh yazılmayıb.

Şərh yaz.











Azadliq.az - Android

Kitab sifarisi
Pulsuz Oyunlar
MARAQLI
На сегодняшний день самая высокая неофициальная заработная плата в Азербайджане составляет около 10 тысяч манатов. Ее получают высокопоставленные чиновники медицинской и IT-сфер,» заявил Echo.az председатель Центра исследований устойчивого развития Нариман Агаев. По его словам, самая высокая официальная зарплата составляет 2250 манатов, ее получают депутаты Милли меджлиса Азербайджана. «Самая низкая неофициальная зарплата сегодня равна 150 манатам, а официальная — 116», — отметил он. По его словам, сегодня в Азербайджане 20% граждан имеют «черную» зарплату. При этом 9% получают часть зарплаты на руки, то есть по ведомостям, вторую — в «конвертах». И около 70% получают «белую» заработную плату. Как сообщает Report, инцидент зарегистрирован на территории Сабаильского района. Согласно информации, в известном клубе Z club на улице Ахмеда Джавада житель Баку Муслюмов Камран Мамед оглу 1994 года рождения был ранен ножом неизвестным. Раненый был доставлен в Городскую клиническую больницу №1. Врачи оценивают его состояние как среднетяжелое. «Однако не стоит забывать о тех, кто задействован в развитии теневой экономики, есть множество незарегистрированных предпринимателей, многие работают на дому или по найму, безусловно, большая их часть нигде не числится. Я считаю, что улучшить ситуацию позволит лишь политическая воля правительства», — сказал он. В настоящее время в Азербайджане идут серьезные социально-экономические и политические процессы. Время от времени также появляется тревожная информация об опасности террора в Азербайджане. В тоже время, вокруг карабахского вопроса протекают сложные процессы. Кроме того, уже 18 дней Армения не возвращает тело нашего шехида, а по делу МНБ продолжается судебный процесс. Бывший заместитель министра национальной безопасности, председатель Партии свободных демократов Сульхаддин Акпер дал свою оценку всех этих вопросов, находящихся на повестке дня страны. Администрация действующего американского лидера Барака Обамы увязывала снятие ограничительных мер против России с полным выполнением минских договоренностей. Вступающий в пятницу на высший государственный пост Трамп в интервью Times и Bild предложил отойти от провозглашенного своим предшественником принципа. В Москве инициативу избранного американского президента восприняли весьма сдержанно. Песков отметил, что антироссийские санкции — это не вопрос российской повестки дня как во внутреннем плане, так и в плане общения с зарубежными партнерами. На вопрос о том, не меняет. Трамп рассказал о своем видении внешней политики В Совете Федерации пояснили: для России отмена санкций не является самоцелью, ради которой надо чем-то жертвовать, тем более в сфере безопасности. Председатель комитета верхней палаты парламента по международным делам Константин Косачев призвал не спешить "придавать словам избранного президента США Дональда Трампа о некоем возможном "размене" ядерного разоружения на отмену санкций статус официального предложения". Сенатор напомнил, что все это было сказано в интервью как размышление, как вариант. По его мнению, Трамп должен внимательно изучить причины, по которым существенное разоружение в этой сфере так и не стало реальностью. "Если отбросить демагогические ("агрессивность и реваншизм России"), то будет очевидным, что одно из главных препятствий — реализация планов глобальной ПРО США, а также последовательные американские попытки обеспечить себе односторонние превосходство по другим направлениям — развитие инфраструктуры НАТО, обычные вооружения, высокоточное оружие, беспилотники, милитаризация космоса", — уверен парламентарий. В Баку доставлен надгробный памятник азербайджанскому «вору в законе» Ровшану Ленкоранскому, убитому в Стамбуле. Как передает памятник был изготовлен в Индии, затем доставлен в Турцию, а оттуда в Азербайджан. Высота памятника составляет 5 метров. Отмечается, что в настоящее время памятник находится в одном из цехов по изготовлению надгробных камней в Бинагадинском районе, где проводятся завершающие работы. Отмечается, что основная часть памятника изготовлена в Индии по заказу брата Ровшана – Намика Джаниева. РИА Новости Положительное сальдо внешнеторгового баланса РФ в ноябре 2016 года выросло на 2,2% по сравнению с аналогичным периодом 2015 года и составило 9,137 миллиарда долларов, свидетельствуют материалы Банка России. ФТС сообщила о сокращении профицита торгового баланса России в 2016 году За 11 месяцев 2016 года показатель составил 78,585 миллиарда долларов, снизившись в 1,7 раза со 137,205 миллиарда долларов за аналогичный период предыдущего года. Египет согласился принять специалистов из 22-27 января, планируется урегулировать ситуацию с периодически возникающими претензиями египетской стороны к безопасности мяса птицы из РФ, сообщает Россельхознадзор. Право экспорта мяса и птицы в Египет получили 12 российских компаний Телефонные переговоры между представителями Россельхознадзора и ветеринарной службы Египта состоялись 12 января, на них обсуждались сроки посещения Египта российскими специалистами для ознакомления с методикой работы ветеринарных аналитических лабораторий и согласования методик отбора и анализа проб мяса. "Египетская сторона предварительно согласилась принять российскую делегацию в период с 22 по 27 января 2017 года и в ближайшие дни прислать официальное приглашение. Инициатива Россельхознадзора должна положить конец периодически возникающим претензиям надзорных ведомств Египта к безопасности мяса птицы, экспортируемому из России", — говорится в сообщении. Ранее Минсельхоз РФ сообщал, что Россия заинтересована в увеличении поставок в Египет зерновых и продуктов их переработки, мяса птицы, говядины и растительных масел, а также готова увеличить импорт овощей и фруктов из Египта. По информации издания, один из членов экипажа предложил 22-летней Глисон, находящейся на 18-й неделе беременности, багет с беконом. Девушка съела бутерброд. Это заметил еще один член экипажа, который сообщил об инциденте руководству фирмы. В итоге было назначено служебное расследование и слушания по делу о краже сэндвича. Как оказалось, девушка нарушила внутренний регламент авиакомпании, так как не попросила у коллеги чек, подтверждающий, что бутерброд, которым он ее угостил, был оплачен. Теперь она намерена обжаловать решение руководства. Подростка с диагнозом «бешенство» госпитализировали в отделение реанимации пермской больницы в конце ноября. Мальчик мог заразиться после того, как его поцарапала или укусила домашняя кошка. Напомним, в начале декабря в посёлке Бымок объявили карантин. Вскоре после госпитализации подростка здесь от бешенства умерли три собаки. Карантин продлится два месяца. Искать девушку родители начали 29 декабря. На следующий день тело погибшей было обнаружено, сообщает "Интерфакс". Следователи следственного управления Следственного комитета России по Удмуртии начали проверку по факту ее гибели. По предварительным выводам судебно-медицинской экспертизы, причиной смерти школьницы стало переохлаждение. Никаких телесных повреждения на теле погибшей нет. Кроме того, Трамп намерен заставить фармацевтические компании вести переговоры непосредственно с Medicare (программа страхования для населения старшего возраста - от 65 лет) и Medicaid (программа помощи лицам, имеющим доход ниже официальной черты бедности), а также снизить цены, поскольку эти компании лишатся привычной для них политической поддержки. Трамп не раскрыл никаких подробностей того, как он выполнит задачу по корректировке программы, поскольку ожидает одобрения мер со стороны кандидата на пост советника по здравоохранению Тома Прайса. Интервью Трампа изданию The Washington Post вышло после того, как конгресс принял первые меры по отказу от закона по реформе здравоохранения, который был ключевым в ходе президентства Барака Обамы. Теперь обе палаты американского парламента будут работать над деталями отмены и реформы закона о доступном медицинском страховании. Тем не менее после почти семи лет обещаний отменить Obamacare республиканцы столкнулись с некоторым трудностями в реализации своих намерений. Некоторые представители парламента даже думают о том, чтобы повременить с отменой программы, до тех пор пока не будет обнародован план по ее замене. "Чтобы увеличить выплаты богатым акционерам, крупные корпорации уклоняются от налогов, сокращают зарплаты работников и закупочные цены... Уклонение корпораций от налогов обходится беднейшим странам как минимум​​ в $100 млрд в год. Этого хватило бы, чтобы дать образование 124 млн детей, которые не ходят сейчас в школу, и вложить в здравоохранение достаточно средств, чтобы предотвратить смерть по крайней мере 6 млн детей каждый год", - сообщила организация. 16:08 (сегодня) 2 70 Найден «черный ящик» разбившегося под Бишкеком грузового самолета Как сообщают СМИ, врачи боролись за жизнь подростка, но не сумели его спасти. Мальчик умер во второй половине декабря. Все материалы сюжета Крушение грузового самолета в Киргизии Поиски второго бортового самописца продолжаются В станицу Павлодольскую в Северной Осетии немецкие поисковики приехали летом 2016 года, чтобы разыскивать своих павших солдат. Ориентировались иностранцы по картам Вермахта, где были отмечены 160 могил немцев. Рядом с одной из них поисковики и обнаружили останки советского капитана – на карте было обозначено и место захоронения красноармейца. Как отмечают историки, это нонсенс – когда противника хоронят вместе с погибшими из своих войск. То, что этот воин – советский, немцы поняли по звезде с фуражки, пуговицам, последнему патрону пистолета и шомполу для чистки оружия. Уже позже поисковики нашли в своих военных архивах донесение немецкого командования о том, что их солдаты с почестями похоронили капитана Красной армии. Один из бортовых самописцов грузового самолета Boeing-747-400, разбившегося в Киргизии, найден на месте происшествия, передает Интерфакс. Авиакатастрофа в Киргизии. Справка «На месте происшествия найден один из самописцев разбившегося самолета. Поиски второго черного ящика продолжаются», - рассказал на пресс-конференции премьер-министра Киргизии Чынгыз Эсенгулов. Ранее стало известно Межгосударственный авиационный комитет намерен сформировать комиссию по расследованию происшествия после того, как получит запрос от властей Киргизии.

Copyright © 2017. AZADLIQ – Xəbər – Azadliq – Xeber – Xeberler · Bütün hüquqları qorunur.
Copyright © 2016. AZADLIQ – Xəbər – Azadliq – Xeber – Xeberler · Bütün hüquqları qorunur.
- Sitemap - azadliq musavat manat son xeberler Son Xeberler - Son Xəbərlər xeberler xəbərlər azadliq qezeti azadliq qəzeti profiles ən son xəbər, son xeberler, son xeber, xeber, azerbaycan xeberleri,azadliq qazeti info website