Azadliq.az
Azərbaycan Xəbərləri



Azadliq » Xeberler» Xeber

Fezlullah Reşideddinin “Oğuzname”den sonra en böyük eseri: Xüdabende günbezi – REPORTAJ

Fəzlullah Rəşidəddinin “Oğuznamə”dən sonra ən böyük əsəri: Xüdabəndə günbəzi - REPORTAJ

28/10/2015

12:06


28.10.2015 / 12:04 xeber –

Dünya tarixinə yenilməz orduları, uzun-uzadı apardıqları müharibələrlə düşən monqollar həm də bu cür gözəl abidələr yaradıblar. Xudabəndə türbəsi. Zəncan vilayətinin Sultaniyyə şəhərində yerləşən bu türbə əzəmətli quruluşu, daxili bəzəkləri və cəsarətli mühəndis quruluşuna görə Azərbaycanın orta əsrlər memarlığında çox mühüm əhəmiyyətə malik binadır. Öncə tarixə baxaq…

 

Hülakü xanın başçılığı ilə 1256-cı ildə monqollar Azərbaycana üçüncü dəfə yürüş edir. Azərbaycan və Bağdad ələ keçirilir. İşğal olunmuş ərazilərdə Hülakilər dövləti yaranır. Yeni yaran dövlətin mərkəzi Azərbaycan idi. Paytaxt əvvəl Marağa, sonra isə Təbriz olur. Bu vaxta qədər Monqol İmperiyasının canişini tərəfindən idarə olunan Azərbaycan artıq özü imperiya mərkəzinə çevrilir. Hülakilər dövlətinin əraziləri Fars körfəzindən Dərbəndə və Ceyhun çayından Misirə qədər uzanır. Ölkənin ən başlıca və mühüm məmləkəti Azərbaycan idi. İşğallar ölkənin iqtisadiyyatına ciddi ziyan vursa da, zamanla paytaxt şəhərlər Marağa və Təbrizdə iqtisadiyyat canlanır, digər şəhər və kəndlərdə yüksəliş və sabitlik dövrü başlayır.

 

Hülakilərə həm də Elxanilər dövləti deyilir. "Elxani" adı; "Böyük Xaqanlıq" mənasını verir. "Elxani"  – El – İl – əyalət – vilayət xanıdır. Dövlətin çox böyük və sürətli ordusu vardı.

 

Elxani sultanı Ərğun xanın hökmranlıq çağından başlayaraq Elxanilərin tikdirdiyi binalar diqqəti cəlb edir. Ərğun xan Şərviyazda sonralar Sultaniyyə adlanan şəhərin və Təbrizin qərbində gözəl tikintilər olan şəhərciyin bünövrəsini qoyur. O bütpərəst olduğuna görə, tikdirdiyi binalar içərisində bütpərəstliyə dair məbədlər üstünlük təşkil edir.

 

Zəncan vilayətinin Turizm, Mədəniyyət və Əl İşləri İdarəsinin rəhbəri Yəhya Rəhmətinin sözlərinə görə, Sultan Məhəmməd Xudabəndənin dədəsi Ərğun şah monqol idi: “At monqollar üçün vacib idi. Onlar atın üstündə hərəkət edər, atın üstündə yaşayar, atın üstündə hücum edərdilər. Ərğun şah bu yerdə 1400 hektar çəmən görür. Həmin çəməndən 700 hektar hazırda durur. İstəyir atını burada otara. Ondan sonra buranı yavaş-yavaş Elxani paytaxtı edirlər. Elxanilər müsəlmanlaşaraq Monqol mərkəzi hakimiyyətindən uzaqlaşırlar. Gəlib burada müstəqil olurlar və buranı paytaxt edirlər”.

 

Ərğun xanın oğlu Sultan Mahmud Qazan xanın dövründə mərkəzi hakimiyyət güclənir, kənd təsərrüfatı, ticarət və sənətkarlıq, şəhərlər və şəhər həyatı dirçəlir. Qazan xan özü islam dinini qəbul edərək Mahmud adını götürür. Bu addım nəticəsində o yerli feodal və müsəlman ruhaniləri ilə münasibətləri möhkəmlədərək, onların dəstəyini qazanır

 

Qazan xanın ölümündən sonra hakimiyyətə gələn Ulcaytu xan 1306-cı ildə  paytaxtı Təbrizdən Sultaniyyə şəhərinə köçürür. Bu dövrdə o artıq müsəlmanlığı qəbul etmişdi.

 

“Monqollar yavaş-yavaş islama gəlir, bu dini qəbul edirlər. Onlardan biri də Məhəmməd Xudabəndədir. Sultan Məhəmməd Xudabəndə Ulcaytu xanın müsəlman adı imiş. Deyirlər ki, bu insanın bir neçə adı varmış. Onu monqol dilində Ulcaytu adında tanıyırdılar, məsihi dinində Nikolay adı ilə tanıyırdılar və müsəlmanlar isə Sultan Məhəmməd Xudabəndə deyirdilər”.

 

Şaman ailəsində doğulan Ulcaytu xan arvadının təsiri ilə xristianlığı qəbul edir.  Sonradan müsəlman qadınla evlənərək sünni məzhəbinə tapınır və Məhəmməd adını götürür.

 

Şiə din alimi Əllamə Hillinin təsiri ilə şiəlik məzhəbinə keçən Xudabəndə 1309-cu ildə Əli bin Əbu Talibin məzarını ziyarət edir, bundan sonra şiəlik dövlətin rəsmi məzhəbi elan olunur. Daha öncə ona "Xudabəndə" (Tanrıqulu) deyən sünnilər, məzhəb dəyişikliyindən sonra "Xarbəndə" (Eşşəkqulu) deyə anırlar.

 

“Belə rəvayət edirlər ki, Xüdabəndə şiəliyi qəbul etdikdən sonra İmam Əliyə öz ehtiramını bildirmək  onun qəbrini Nəcəfdən Sultaniyəyə gətirib günbəzdə dəfn etmək istəyib. Lakin ətrafındakı şiə din alimləri buna qarşı çıxıb. Onlara görə qəbrin açılması və başqa yerə aparılması günah hesab olunurdu. Belə olduqda Xudabəndə Nəcəfdən torpaq gətirdir və həmin torpaq günbəzin "Türbətxana" (türbət – torpaq) adlanan hissəsinin tikintisində istifadə olunur. Müqəddəs və mübarək yerdir, çünki, Həzrət Əlinin məqbərə torpağı ilə düzəlib”.

 

Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinə aid olan Xüdabəndə günbəzi Zəncan vilayətinin Sultaniyyə şəhərində yerləşir. Bu şəhər Ərğun şah tərəfindən salınsa da, inkişafı, qala divarlarının salınması, memarlıq abidələrinin tikilməsi Xudabəndənin dövrünə təsadüf edir.

 

Xudabəndə günbəzi dünyada kərpiclə tikilən ən böyük günbəzdir. Hündürlüyünə görə isə Florensiya kafedralı və İstanbul Ayasofiyasından sonra üçüncü hesab olunur.

 

“Külli-dünyada üçüncü günbəzdir. Əvvəlinci günbəz Florensiyadadır, ikinci Türkiyədə. Üçüncüsü budur ki, siz görürsünüz. Rəvayət olunur ki, Florensiya kafedralı bundan əvvəl tikilib. Amma, onun günbəzini bağlaya bilmirlər. Çünki böyük götürmüşdülər. Bura düzələndən sonra gəlib buranı təqlid etməklə Florensiya kafedralının günbəzini bağlayırlar”.

 

Xudabəndə günbəzinin tikintisi 10 il davam edib və 1312-ci ildə başa çatıb. Bu illər ərzində abidənin tikintisində 3000 işçinin iştirak etdiyi deyilir. Bu günbəz (İranda) ən qədim ikilaylı günbəz hesab olunur.

 

Günbəzin hündürlüyü 48.5 metr, bünövrəsi 50 sm-dir. Günbəzin diametri 25,5 metrdir. Günbəz 8 guşəlidir, 8 minarəsi və 8 qapısı var. Qapılar 8 binaya açılıb keçmişdə. Bu binalardan yalnız biri qalıb.

 

Monqol-türk adətlərinə görə, sultanın gərək 8 hünəri olaymış. Taxt, tac, at və s. kimi. Günbəzin 8 minarəli, 8 guşəli olması buna görə idi.

 

Yəhya Rəhməti deyir ki, bina tikilərkən yerin tektonik vəziyyəti nəzərə alınıb: “Bina ki, görürsünüz, memarlıq, mühəndislik baxımından dünyada seçilən abidələrdəndir. Dediyim kimi bunun 48 metr yarım hündürlüyü var. Bu da 18 mərtəbəli bina qədər edir. Hazırda 18 mərtəbəli bina üçün hökmən 5 metrlik bünövrə qazılır. Ancaq bu binanın bünövrəsi cəmi yarım metrdir. Mühəndisi buranı yaxşı tanıyıb. Elə yerdə tikilib ki, güclü zəlzələ olanda heç bir zərər dəyməsin. Günbəz tikiləndən bu yerlərdə 32 zəlzələ baş verib. Onlardan bəziləri 7-8 bal gücündə və ətrafda hər şey dağılıb”.

 

Bu tarixi abidənin mühəndisi Fəzlullah Rəşidəddin Həmədanidir. Rəşidəddin Həmədanda doğulub və burada mükəmməl təhsil alıb, Elxani hökmdarı Abaqa xanın yanında həkim işləyib və Qazan xanın vəziri rütbəsinə qədər yüksəlib. Həkimliklə yanaşı gözəl alim və tarixçi kimi şöhrət tapan Fəzlullah Rəşidəddin monqolların xüsusi hörmətini qazanıb. Sonralar Təbrizə köçür, XIV əsrin əvvəllərində Təbrizdə "Rəbi-Rəşidi" şəhərciyi və "Darüş-Şəfa ("Şəfa evi") adlı elmi mərkəz təsis edir. Onun “Came ət-təvarix” əsəri türk xalqlarının tarixini öyrənmək üçün çox dəyərli mənbədir.

 

Sultaniyyə şəhəri müsəlman şəhərsalma qaydalarına uyğun salınan birinci şəhər hesab olunur.

 

Türbənin interyerində kaşıyla kufi xətt üslubunda naxış işlənib. Tağların kənarı Quran ayələri və Allahın adları ilə bəzədilib. Binanın üzərində oyma işləri də müşahidə olunur.

 

Rəvayətə görə, Sultan Məhəmməd Xudabəndə günbəzin sərdabəsində dəfn olunub. Lakin arxeoloqlar burada hər hansı qəbir tapa bilməyiblər.

 

Sultaniyə Elxanilərin paytaxtı olduğundan burda xeyli sayda monqol yaşayıb. Şəhərdə yaşayan monqolların böyük qismi islamı qəbul etsələr də, şamanizmə etiqad edənlər də var. Günbəz ətrafında isə həm şamanizmin qaydalarına uyğun, həm də müsəlman dini ayinləri ilə dəfn edilmiş qəbirlər tapılıb.

 

Xudabəndə günbəzi 10 ildir UNESCO Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilib. 

mənbə :
lent.az




Şərh yazılmayıb.

Şərh yaz.











Azadliq.az - Android

Kitab sifarisi
Pulsuz Oyunlar
MARAQLI
На сегодняшний день самая высокая неофициальная заработная плата в Азербайджане составляет около 10 тысяч манатов. Ее получают высокопоставленные чиновники медицинской и IT-сфер,» заявил Echo.az председатель Центра исследований устойчивого развития Нариман Агаев. По его словам, самая высокая официальная зарплата составляет 2250 манатов, ее получают депутаты Милли меджлиса Азербайджана. «Самая низкая неофициальная зарплата сегодня равна 150 манатам, а официальная — 116», — отметил он. По его словам, сегодня в Азербайджане 20% граждан имеют «черную» зарплату. При этом 9% получают часть зарплаты на руки, то есть по ведомостям, вторую — в «конвертах». И около 70% получают «белую» заработную плату. Как сообщает Report, инцидент зарегистрирован на территории Сабаильского района. Согласно информации, в известном клубе Z club на улице Ахмеда Джавада житель Баку Муслюмов Камран Мамед оглу 1994 года рождения был ранен ножом неизвестным. Раненый был доставлен в Городскую клиническую больницу №1. Врачи оценивают его состояние как среднетяжелое. «Однако не стоит забывать о тех, кто задействован в развитии теневой экономики, есть множество незарегистрированных предпринимателей, многие работают на дому или по найму, безусловно, большая их часть нигде не числится. Я считаю, что улучшить ситуацию позволит лишь политическая воля правительства», — сказал он. В настоящее время в Азербайджане идут серьезные социально-экономические и политические процессы. Время от времени также появляется тревожная информация об опасности террора в Азербайджане. В тоже время, вокруг карабахского вопроса протекают сложные процессы. Кроме того, уже 18 дней Армения не возвращает тело нашего шехида, а по делу МНБ продолжается судебный процесс. Бывший заместитель министра национальной безопасности, председатель Партии свободных демократов Сульхаддин Акпер дал свою оценку всех этих вопросов, находящихся на повестке дня страны. Администрация действующего американского лидера Барака Обамы увязывала снятие ограничительных мер против России с полным выполнением минских договоренностей. Вступающий в пятницу на высший государственный пост Трамп в интервью Times и Bild предложил отойти от провозглашенного своим предшественником принципа. В Москве инициативу избранного американского президента восприняли весьма сдержанно. Песков отметил, что антироссийские санкции — это не вопрос российской повестки дня как во внутреннем плане, так и в плане общения с зарубежными партнерами. На вопрос о том, не меняет. Трамп рассказал о своем видении внешней политики В Совете Федерации пояснили: для России отмена санкций не является самоцелью, ради которой надо чем-то жертвовать, тем более в сфере безопасности. Председатель комитета верхней палаты парламента по международным делам Константин Косачев призвал не спешить "придавать словам избранного президента США Дональда Трампа о некоем возможном "размене" ядерного разоружения на отмену санкций статус официального предложения". Сенатор напомнил, что все это было сказано в интервью как размышление, как вариант. По его мнению, Трамп должен внимательно изучить причины, по которым существенное разоружение в этой сфере так и не стало реальностью. "Если отбросить демагогические ("агрессивность и реваншизм России"), то будет очевидным, что одно из главных препятствий — реализация планов глобальной ПРО США, а также последовательные американские попытки обеспечить себе односторонние превосходство по другим направлениям — развитие инфраструктуры НАТО, обычные вооружения, высокоточное оружие, беспилотники, милитаризация космоса", — уверен парламентарий. В Баку доставлен надгробный памятник азербайджанскому «вору в законе» Ровшану Ленкоранскому, убитому в Стамбуле. Как передает памятник был изготовлен в Индии, затем доставлен в Турцию, а оттуда в Азербайджан. Высота памятника составляет 5 метров. Отмечается, что в настоящее время памятник находится в одном из цехов по изготовлению надгробных камней в Бинагадинском районе, где проводятся завершающие работы. Отмечается, что основная часть памятника изготовлена в Индии по заказу брата Ровшана – Намика Джаниева. РИА Новости Положительное сальдо внешнеторгового баланса РФ в ноябре 2016 года выросло на 2,2% по сравнению с аналогичным периодом 2015 года и составило 9,137 миллиарда долларов, свидетельствуют материалы Банка России. ФТС сообщила о сокращении профицита торгового баланса России в 2016 году За 11 месяцев 2016 года показатель составил 78,585 миллиарда долларов, снизившись в 1,7 раза со 137,205 миллиарда долларов за аналогичный период предыдущего года. Египет согласился принять специалистов из 22-27 января, планируется урегулировать ситуацию с периодически возникающими претензиями египетской стороны к безопасности мяса птицы из РФ, сообщает Россельхознадзор. Право экспорта мяса и птицы в Египет получили 12 российских компаний Телефонные переговоры между представителями Россельхознадзора и ветеринарной службы Египта состоялись 12 января, на них обсуждались сроки посещения Египта российскими специалистами для ознакомления с методикой работы ветеринарных аналитических лабораторий и согласования методик отбора и анализа проб мяса. "Египетская сторона предварительно согласилась принять российскую делегацию в период с 22 по 27 января 2017 года и в ближайшие дни прислать официальное приглашение. Инициатива Россельхознадзора должна положить конец периодически возникающим претензиям надзорных ведомств Египта к безопасности мяса птицы, экспортируемому из России", — говорится в сообщении. Ранее Минсельхоз РФ сообщал, что Россия заинтересована в увеличении поставок в Египет зерновых и продуктов их переработки, мяса птицы, говядины и растительных масел, а также готова увеличить импорт овощей и фруктов из Египта. По информации издания, один из членов экипажа предложил 22-летней Глисон, находящейся на 18-й неделе беременности, багет с беконом. Девушка съела бутерброд. Это заметил еще один член экипажа, который сообщил об инциденте руководству фирмы. В итоге было назначено служебное расследование и слушания по делу о краже сэндвича. Как оказалось, девушка нарушила внутренний регламент авиакомпании, так как не попросила у коллеги чек, подтверждающий, что бутерброд, которым он ее угостил, был оплачен. Теперь она намерена обжаловать решение руководства. Подростка с диагнозом «бешенство» госпитализировали в отделение реанимации пермской больницы в конце ноября. Мальчик мог заразиться после того, как его поцарапала или укусила домашняя кошка. Напомним, в начале декабря в посёлке Бымок объявили карантин. Вскоре после госпитализации подростка здесь от бешенства умерли три собаки. Карантин продлится два месяца. Искать девушку родители начали 29 декабря. На следующий день тело погибшей было обнаружено, сообщает "Интерфакс". Следователи следственного управления Следственного комитета России по Удмуртии начали проверку по факту ее гибели. По предварительным выводам судебно-медицинской экспертизы, причиной смерти школьницы стало переохлаждение. Никаких телесных повреждения на теле погибшей нет. Кроме того, Трамп намерен заставить фармацевтические компании вести переговоры непосредственно с Medicare (программа страхования для населения старшего возраста - от 65 лет) и Medicaid (программа помощи лицам, имеющим доход ниже официальной черты бедности), а также снизить цены, поскольку эти компании лишатся привычной для них политической поддержки. Трамп не раскрыл никаких подробностей того, как он выполнит задачу по корректировке программы, поскольку ожидает одобрения мер со стороны кандидата на пост советника по здравоохранению Тома Прайса. Интервью Трампа изданию The Washington Post вышло после того, как конгресс принял первые меры по отказу от закона по реформе здравоохранения, который был ключевым в ходе президентства Барака Обамы. Теперь обе палаты американского парламента будут работать над деталями отмены и реформы закона о доступном медицинском страховании. Тем не менее после почти семи лет обещаний отменить Obamacare республиканцы столкнулись с некоторым трудностями в реализации своих намерений. Некоторые представители парламента даже думают о том, чтобы повременить с отменой программы, до тех пор пока не будет обнародован план по ее замене. "Чтобы увеличить выплаты богатым акционерам, крупные корпорации уклоняются от налогов, сокращают зарплаты работников и закупочные цены... Уклонение корпораций от налогов обходится беднейшим странам как минимум​​ в $100 млрд в год. Этого хватило бы, чтобы дать образование 124 млн детей, которые не ходят сейчас в школу, и вложить в здравоохранение достаточно средств, чтобы предотвратить смерть по крайней мере 6 млн детей каждый год", - сообщила организация. 16:08 (сегодня) 2 70 Найден «черный ящик» разбившегося под Бишкеком грузового самолета Как сообщают СМИ, врачи боролись за жизнь подростка, но не сумели его спасти. Мальчик умер во второй половине декабря. Все материалы сюжета Крушение грузового самолета в Киргизии Поиски второго бортового самописца продолжаются В станицу Павлодольскую в Северной Осетии немецкие поисковики приехали летом 2016 года, чтобы разыскивать своих павших солдат. Ориентировались иностранцы по картам Вермахта, где были отмечены 160 могил немцев. Рядом с одной из них поисковики и обнаружили останки советского капитана – на карте было обозначено и место захоронения красноармейца. Как отмечают историки, это нонсенс – когда противника хоронят вместе с погибшими из своих войск. То, что этот воин – советский, немцы поняли по звезде с фуражки, пуговицам, последнему патрону пистолета и шомполу для чистки оружия. Уже позже поисковики нашли в своих военных архивах донесение немецкого командования о том, что их солдаты с почестями похоронили капитана Красной армии. Один из бортовых самописцов грузового самолета Boeing-747-400, разбившегося в Киргизии, найден на месте происшествия, передает Интерфакс. Авиакатастрофа в Киргизии. Справка «На месте происшествия найден один из самописцев разбившегося самолета. Поиски второго черного ящика продолжаются», - рассказал на пресс-конференции премьер-министра Киргизии Чынгыз Эсенгулов. Ранее стало известно Межгосударственный авиационный комитет намерен сформировать комиссию по расследованию происшествия после того, как получит запрос от властей Киргизии.

Copyright © 2017. AZADLIQ – Xəbər – Azadliq – Xeber – Xeberler · Bütün hüquqları qorunur.
Copyright © 2016. AZADLIQ – Xəbər – Azadliq – Xeber – Xeberler · Bütün hüquqları qorunur.
- Sitemap - azadliq musavat manat son xeberler Son Xeberler - Son Xəbərlər xeberler xəbərlər azadliq qezeti azadliq qəzeti profiles ən son xəbər, son xeberler, son xeber, xeber, azerbaycan xeberleri,azadliq qazeti info website