Azadliq.az
Azərbaycan Xəbərləri



Azadliq » Xeberler» Xeber

Vetene, torpağa sevgi hissleri aşılayan – Tütek sesi…

Vətənə, torpağa sevgi hissləri aşılayan - Tütək səsi...

31/10/2016

12:16

31.10.2016 / 12:13 xeber –

Tütək tənhalığın yol yoldaşı, saf duyğuların sirdaşıdır. Həzin səsi ilə insanı təbiətin qoynuna çağırır, düşüncələrin ahənginə kökləyir. Nə vaxt, necə, hansı ehtiyacdan yaranıb bu alət? Tarixi çox qədimdir. 13-cü əsrdə dahi Nizami Gəncəvi tütəyi çobanın dilindən belə səciyyələndirmişdi:

 

Bir quyudan göyərib çıxmış,

Şəkərdən şirindir, məncə, bu qamış.

Dəldim, yaraladım öz əlim ilə,

Hələ kəsilməmiş gəlməzdi dilə.

O cansız olsa da sevirəm can tək,

Dilsizdir, mənimçün dildir bu tütək…

 

Ta qədimlərdən bu günə qədər duyğularımızın, arzularımızın,  kədər və sevincimizin danışan dilidir tütək… Avazı könlümüzü oxşayır, düşüncələrimizə qanad verir…

 

Tütək alətinin xalqımızın estetik zövqünün formalaşmasında böyük rolu olub. Sənətkarlar arasında quş tütəyi, çoban tütəyi, böyük tütək, kiçik tütək, pikkolo tütək, gil tütək kimi deyimlərdən istifadə edilir. Bu deyimlərdən ən qədimi çoban tütəyidir. Tütək alətini çobanlar icad etdiyindən alətə çox zaman çoban tütəyi də deyirlər. Çobanlar musiqi xəzinəmizə “Çoban bayatı” adlı muğam, “Xan Çobanı”, “Keçiməməsi”, “Çobanlar” və s. kimi rəqslər bəxş ediblər. Tütəkdə hər hansı bir musiqi ifa edilərkən gözlərimizin önündə meşələr, çaylar, bulaqlar, şəlalələr, dağlar canlanır. Qədimdə çobanların peşəkarlıq səviyyələri tütəyi nə cür ifa etmələri ilə qiymətləndirilirdi.

 

Azərbaycanın ən qədim nəfəsli çalğı alətlərindən biri olan tütəyin Adəm Peyğəmbərin dövrünə aid olduğu bildirilir. Bu fakt türk tarixçisi Bahəddin Ögəlin “Türk kültür tarixinə giriş” çoxcildli əsərində tütəyə bənzər alətlərlə bağlı hissədə qeyd edilir.

 

Tütək aləti türk dünyasında kaval, düdək də adlandırılıb. Mikayıl Müşfiq “Çoban” poemasında çobanın kaval çaldığını yazır. O, türkdilli xalqların mədəniyyətini, musiqisini mükəmməl öyrəndiyi üçün öz poemasında tütəyi kaval kimi təqdim edib. XVI əsrdə yaşamış Məhəmməd Əmaninin şeirlərində isə belə bir misra var – Şatır sifət, istidə vurarlar düdək. Abdulla Şaiqin şeirlərində də tütək – düdək kimi təqdim olunur. Sonradan isə düdək alətinə – tütək adı verilib.

 

Tütək – ürəyin səsi hesab olunur. O səbəbdən də bu aləti istənilən insan ifa edə bilmir. Çünki bu alətdə ifa ürək tələb edir. Həsənağa Sadıqov dövrümüzdə tütəyin ən mahir ifaçılarındandır. O, tanınmış aşıq Qurbanın nəvəsidir. Tütəyi də ilk dəfə babasının ifasında eşidib: “Sən elə deyilən kimi ifa et, götür çal, çalmaq başqadır, daxil olmaq tamamilə başqadır. Sən daxil olanda qulağın da tutulur, gözün də bağlanır, girirsən o obraza. Ətini kəssələr də, xəbərin olmayacaq, yəni o qədər daxil olmalısan ki, hiss etməməlisən.  “Tütəyi danışdırmaq üçün alətə böyük sevgi bəsləmək lazımdır” deyir ustad: “İfa etmək asan sözdür, hamı bacarmaz. Şəxsən bu tütəyi istənilən insana verim və deyim ifa et. Bunu səsləndirmək üçün bunu ifa edən insanın ürəyinin səsi daxil olmalıdır bura. Həm tütəyin, həm də ürəyin səsi orada bir-birinə qovuşur və dinləyən insana zövq verir. Mən bu tütəyi başqa cür ifa etsəm, o məndən inciyər. Mən buna razı ola bilmərəm”.

 

İstənilən musiqi alətinin səsi insana müxtəlif anlarını yaşadır. Bu həm sevinclə, həm də kədər və hüznlə bağlı ola bilər. Bu isə musiqi alətini ifa edən sənətkarın ustalığıdır. Həsənağa Sadıqov bunun musiqiçinin daxili aləmi ilə bağlı olduğunu deyir: “Əgər darıxdırıcı bir şey varsa, ifa elədiyi səslərdən ağlamaq, sızıltı, şikayət eşidə biləcəksiniz. Əgər əhvalın şaddırsa, həmin musiqini ifa etdikdə, qulağa daha sevincli gələcək. Ürək nə formadadır, ifaya o formanı verir”.

 

“Fəryad” filmində dinlədiyimiz insan ürəyinin yanğısını xatırladan ifa mərhum Həsən Məhərrəmova məxsusdur. Hər ifasında ürəyinin səsini tütəklə birgə çatdıran Həsən Məhərrəmov, bir çoxlarını bu yola sövq edib. “Onun ifasına həsəd aparırdım” deyir Həsənağa Sadıqov. Ustad onu da deyir ki, tütək üzərində barmaqların hoppanması düzgün deyil, bu aləti gərək sakit tərzdə və səbirlə ifa edəsən. Barmaqları da sakitcə sürüşdürərək öz ifandan zövq alasan: “Almaniyada bir dəfə mağazaya girdim. Bir tütək vardı, satıcıdan aldım o tütəyi. Mənə dedi ki, bu, Hindistan tütəyidir. O tütəyin arxasında dəlik yox idi. Götürdüm o tütəyi başladım ifa etməyə. Arxamda alman dayanıb, o da mənim ifamı dinləyir. Düz yarım saat çaldım bu tütəyi. Sonra mən o tütəyi qaytardım satıcıya və almayacağımı bildirdim. İfamı dinləyən alman dedi “yox, yox, bu tütək sizindir, sən onu danışdırdın”. Tütəyin pulunu verdi və mənə uzatdı”.

 

Kiçik boylu tütək aləti güclü səsi ilə insana böyük təsir gücünə malikdir. Deyilənə görə, zurnada ifa edən hər bir ifaçı tütəkdə də çalmağı bacararmış. Tütək həm də simfonik orkestrdə ifa olunur və yeni harmoniya, yeni gözəllik yaradır. Qədim tarixi olan tütək müasirliyə də uyğunlaşır və beynəlmiləl olduğunu sübut edir. Müasir dövrdə müxtəlif musiqiləri tütəkdə ifa etmək mümkündür. İstənilən janrdakı musiqi tütəyin ifası və müşayiəti ilə daha da möhtəşəm görünür. 

                         

Azərbaycanın bir çox filmlərində tütək ifasından istifadə olunub. "Tütək səsi", "Evlənmək istəyirəm", "Ögey ana", "Qərib cinlər diyarında", "Fəryad" və digər filmlərdə tütəkdə ifa olunan havalar o filmlərə əlavə ruh qatır.

 

Bir çox ölkələrdə tütəyin müxtəlif növləri çox geniş yayılıb. Azərbaycanda böyük və kiçik növləri orkestr və ansamblların tərkibində, tütəkdən əsasən, solo aləti kimi istifadə edilir. Tütək müxtəlif alət ustaları tərəfindən hazırlanır və sevənlərinin, ifaçıların ixtiyarına verilir. Usta Teymur Hüseynov deyir ki, tütək aləti qədim dövrlərdə qarğı və qamışdan hazırlanıb. Ustanın sözlərinə görə, hər qarğıdan tütək hazırlamaq mümkün deyil. Tütək yetişmiş qarğıdan hazırlanır.

 

Səs tembri mülayim və məlahətlidir. Boruşəkilli gövdə ərik, qoz, tut və ya qamışdan hazırlanır. Uzunluğu 280-300 mm, diametri 20 mm-dir. Alətin baş tərəfində borunun içərisinə yanakı kəsilmiş plastmas tıxac daxil edilir: “Kəsdiyim plastmas alətin içərisinə keçirilir. Əvvəllər bu ağac materialından hazırlanırdı, ağac materialının keyfiyyəti az olur. Plastması taxdıqdan sonra dəlik açırıq ki, nəfəs verilsin və səsi ala bilək”.  

 

Gövdənin üst hissəsində yeddi, alt hissəsində isə bir oyuq olur. Dəliklərin açılma prosesi aşağıdan yuxarıya doğru aparılır. Tıxacla gövdə arasında xüsusi ölçüdə boşluq saxlanılır ki, həmin hissədən ağız boşluğuna yığılmış hava dodaqlar vasitəsi ilə gövdəyə üflənir. Sağ və sol əlin barmaqları ilə oyuqları açıb-bağlamaqla səs ucalıqlarını almaq mümkün olur: “Ərik ağacından hazırlanan tütək daha keyfiyyətli və uzunömürlü olur. Səsi də daha məlahətli və şirin olur. Qarğıdan hazırlanmış tütək də yaxşı səslənir, amma uzunömürlü olmur”.  Teymur usta tütək alətini hazır edir və kökləyir. Usta bildirir ki, tütək ifaçıları əsas alətin şirinliyinə önəm verirlər. Bu da əlbəttə ağacın görkəmi ilə yox, keyfiyyəti ilə bağlıdır.

 

Gənclərin tütəyə müraciəti də alətin gələcək nəsillərə ötürülməsinə zəmin yaradır. Sözsüz, bu da alətin aliliyindən və istənilən yaş dövründə olan insana təsirindən xəbər verir. Bu həm də alətə böyük sevginin təzahürüdür.

 

Milli Musiqi Konservatoriyasında tütəyi tədris edən Coşqun Sadıqov alətə sevgisini gənclərə də aşılayır: “Tələbələrdən əsas tələbim odur ki, bu alətdə düzgün səs çıxarsınlar. Qırıq-qırıq səs çıxarılması düzgün deyil. Balaban, qara zurna və tütəyin üfürülmə qaydası tamam fərqlidir”.

 

Tütəkdə ifa olunan musiqi inciləri, xüsusən də muğamlar insanı müqəddəs duyğulara kökləyir. Dinləyiciyə Vətənə, torpağa sevgi, insana məhəbbət, mərhəmət hissləri aşılayır. Hər bir milli musiqi aləti kimi tütək də millətimizin genetik yaddaşında kodlaşmış alətdir. Tütək keçmişimizi gələcəyə daşıyan, milli musiqimizi ən gözəl tərənnüm edən alətlərdən biridir.

mənbə :
lent.az




Şərh yazılmayıb.

Şərh yaz.











Azadliq.az - Android

Kitab sifarisi
Pulsuz Oyunlar
MARAQLI
На сегодняшний день самая высокая неофициальная заработная плата в Азербайджане составляет около 10 тысяч манатов. Ее получают высокопоставленные чиновники медицинской и IT-сфер,» заявил Echo.az председатель Центра исследований устойчивого развития Нариман Агаев. По его словам, самая высокая официальная зарплата составляет 2250 манатов, ее получают депутаты Милли меджлиса Азербайджана. «Самая низкая неофициальная зарплата сегодня равна 150 манатам, а официальная — 116», — отметил он. По его словам, сегодня в Азербайджане 20% граждан имеют «черную» зарплату. При этом 9% получают часть зарплаты на руки, то есть по ведомостям, вторую — в «конвертах». И около 70% получают «белую» заработную плату. Как сообщает Report, инцидент зарегистрирован на территории Сабаильского района. Согласно информации, в известном клубе Z club на улице Ахмеда Джавада житель Баку Муслюмов Камран Мамед оглу 1994 года рождения был ранен ножом неизвестным. Раненый был доставлен в Городскую клиническую больницу №1. Врачи оценивают его состояние как среднетяжелое. «Однако не стоит забывать о тех, кто задействован в развитии теневой экономики, есть множество незарегистрированных предпринимателей, многие работают на дому или по найму, безусловно, большая их часть нигде не числится. Я считаю, что улучшить ситуацию позволит лишь политическая воля правительства», — сказал он. В настоящее время в Азербайджане идут серьезные социально-экономические и политические процессы. Время от времени также появляется тревожная информация об опасности террора в Азербайджане. В тоже время, вокруг карабахского вопроса протекают сложные процессы. Кроме того, уже 18 дней Армения не возвращает тело нашего шехида, а по делу МНБ продолжается судебный процесс. Бывший заместитель министра национальной безопасности, председатель Партии свободных демократов Сульхаддин Акпер дал свою оценку всех этих вопросов, находящихся на повестке дня страны. Администрация действующего американского лидера Барака Обамы увязывала снятие ограничительных мер против России с полным выполнением минских договоренностей. Вступающий в пятницу на высший государственный пост Трамп в интервью Times и Bild предложил отойти от провозглашенного своим предшественником принципа. В Москве инициативу избранного американского президента восприняли весьма сдержанно. Песков отметил, что антироссийские санкции — это не вопрос российской повестки дня как во внутреннем плане, так и в плане общения с зарубежными партнерами. На вопрос о том, не меняет. Трамп рассказал о своем видении внешней политики В Совете Федерации пояснили: для России отмена санкций не является самоцелью, ради которой надо чем-то жертвовать, тем более в сфере безопасности. Председатель комитета верхней палаты парламента по международным делам Константин Косачев призвал не спешить "придавать словам избранного президента США Дональда Трампа о некоем возможном "размене" ядерного разоружения на отмену санкций статус официального предложения". Сенатор напомнил, что все это было сказано в интервью как размышление, как вариант. По его мнению, Трамп должен внимательно изучить причины, по которым существенное разоружение в этой сфере так и не стало реальностью. "Если отбросить демагогические ("агрессивность и реваншизм России"), то будет очевидным, что одно из главных препятствий — реализация планов глобальной ПРО США, а также последовательные американские попытки обеспечить себе односторонние превосходство по другим направлениям — развитие инфраструктуры НАТО, обычные вооружения, высокоточное оружие, беспилотники, милитаризация космоса", — уверен парламентарий. В Баку доставлен надгробный памятник азербайджанскому «вору в законе» Ровшану Ленкоранскому, убитому в Стамбуле. Как передает памятник был изготовлен в Индии, затем доставлен в Турцию, а оттуда в Азербайджан. Высота памятника составляет 5 метров. Отмечается, что в настоящее время памятник находится в одном из цехов по изготовлению надгробных камней в Бинагадинском районе, где проводятся завершающие работы. Отмечается, что основная часть памятника изготовлена в Индии по заказу брата Ровшана – Намика Джаниева. РИА Новости Положительное сальдо внешнеторгового баланса РФ в ноябре 2016 года выросло на 2,2% по сравнению с аналогичным периодом 2015 года и составило 9,137 миллиарда долларов, свидетельствуют материалы Банка России. ФТС сообщила о сокращении профицита торгового баланса России в 2016 году За 11 месяцев 2016 года показатель составил 78,585 миллиарда долларов, снизившись в 1,7 раза со 137,205 миллиарда долларов за аналогичный период предыдущего года. Египет согласился принять специалистов из 22-27 января, планируется урегулировать ситуацию с периодически возникающими претензиями египетской стороны к безопасности мяса птицы из РФ, сообщает Россельхознадзор. Право экспорта мяса и птицы в Египет получили 12 российских компаний Телефонные переговоры между представителями Россельхознадзора и ветеринарной службы Египта состоялись 12 января, на них обсуждались сроки посещения Египта российскими специалистами для ознакомления с методикой работы ветеринарных аналитических лабораторий и согласования методик отбора и анализа проб мяса. "Египетская сторона предварительно согласилась принять российскую делегацию в период с 22 по 27 января 2017 года и в ближайшие дни прислать официальное приглашение. Инициатива Россельхознадзора должна положить конец периодически возникающим претензиям надзорных ведомств Египта к безопасности мяса птицы, экспортируемому из России", — говорится в сообщении. Ранее Минсельхоз РФ сообщал, что Россия заинтересована в увеличении поставок в Египет зерновых и продуктов их переработки, мяса птицы, говядины и растительных масел, а также готова увеличить импорт овощей и фруктов из Египта. По информации издания, один из членов экипажа предложил 22-летней Глисон, находящейся на 18-й неделе беременности, багет с беконом. Девушка съела бутерброд. Это заметил еще один член экипажа, который сообщил об инциденте руководству фирмы. В итоге было назначено служебное расследование и слушания по делу о краже сэндвича. Как оказалось, девушка нарушила внутренний регламент авиакомпании, так как не попросила у коллеги чек, подтверждающий, что бутерброд, которым он ее угостил, был оплачен. Теперь она намерена обжаловать решение руководства. Подростка с диагнозом «бешенство» госпитализировали в отделение реанимации пермской больницы в конце ноября. Мальчик мог заразиться после того, как его поцарапала или укусила домашняя кошка. Напомним, в начале декабря в посёлке Бымок объявили карантин. Вскоре после госпитализации подростка здесь от бешенства умерли три собаки. Карантин продлится два месяца. Искать девушку родители начали 29 декабря. На следующий день тело погибшей было обнаружено, сообщает "Интерфакс". Следователи следственного управления Следственного комитета России по Удмуртии начали проверку по факту ее гибели. По предварительным выводам судебно-медицинской экспертизы, причиной смерти школьницы стало переохлаждение. Никаких телесных повреждения на теле погибшей нет. Кроме того, Трамп намерен заставить фармацевтические компании вести переговоры непосредственно с Medicare (программа страхования для населения старшего возраста - от 65 лет) и Medicaid (программа помощи лицам, имеющим доход ниже официальной черты бедности), а также снизить цены, поскольку эти компании лишатся привычной для них политической поддержки. Трамп не раскрыл никаких подробностей того, как он выполнит задачу по корректировке программы, поскольку ожидает одобрения мер со стороны кандидата на пост советника по здравоохранению Тома Прайса. Интервью Трампа изданию The Washington Post вышло после того, как конгресс принял первые меры по отказу от закона по реформе здравоохранения, который был ключевым в ходе президентства Барака Обамы. Теперь обе палаты американского парламента будут работать над деталями отмены и реформы закона о доступном медицинском страховании. Тем не менее после почти семи лет обещаний отменить Obamacare республиканцы столкнулись с некоторым трудностями в реализации своих намерений. Некоторые представители парламента даже думают о том, чтобы повременить с отменой программы, до тех пор пока не будет обнародован план по ее замене. "Чтобы увеличить выплаты богатым акционерам, крупные корпорации уклоняются от налогов, сокращают зарплаты работников и закупочные цены... Уклонение корпораций от налогов обходится беднейшим странам как минимум​​ в $100 млрд в год. Этого хватило бы, чтобы дать образование 124 млн детей, которые не ходят сейчас в школу, и вложить в здравоохранение достаточно средств, чтобы предотвратить смерть по крайней мере 6 млн детей каждый год", - сообщила организация. 16:08 (сегодня) 2 70 Найден «черный ящик» разбившегося под Бишкеком грузового самолета Как сообщают СМИ, врачи боролись за жизнь подростка, но не сумели его спасти. Мальчик умер во второй половине декабря. Все материалы сюжета Крушение грузового самолета в Киргизии Поиски второго бортового самописца продолжаются В станицу Павлодольскую в Северной Осетии немецкие поисковики приехали летом 2016 года, чтобы разыскивать своих павших солдат. Ориентировались иностранцы по картам Вермахта, где были отмечены 160 могил немцев. Рядом с одной из них поисковики и обнаружили останки советского капитана – на карте было обозначено и место захоронения красноармейца. Как отмечают историки, это нонсенс – когда противника хоронят вместе с погибшими из своих войск. То, что этот воин – советский, немцы поняли по звезде с фуражки, пуговицам, последнему патрону пистолета и шомполу для чистки оружия. Уже позже поисковики нашли в своих военных архивах донесение немецкого командования о том, что их солдаты с почестями похоронили капитана Красной армии. Один из бортовых самописцов грузового самолета Boeing-747-400, разбившегося в Киргизии, найден на месте происшествия, передает Интерфакс. Авиакатастрофа в Киргизии. Справка «На месте происшествия найден один из самописцев разбившегося самолета. Поиски второго черного ящика продолжаются», - рассказал на пресс-конференции премьер-министра Киргизии Чынгыз Эсенгулов. Ранее стало известно Межгосударственный авиационный комитет намерен сформировать комиссию по расследованию происшествия после того, как получит запрос от властей Киргизии.

Copyright © 2017. AZADLIQ – Xəbər – Azadliq – Xeber – Xeberler · Bütün hüquqları qorunur.
Copyright © 2016. AZADLIQ – Xəbər – Azadliq – Xeber – Xeberler · Bütün hüquqları qorunur.
- Sitemap - azadliq musavat manat son xeberler Son Xeberler - Son Xəbərlər xeberler xəbərlər azadliq qezeti azadliq qəzeti profiles ən son xəbər, son xeberler, son xeber, xeber, azerbaycan xeberleri,azadliq qazeti info website